Mexina, polìtica, literadura e àteru… in lìngua sarda

In d-una bella arraxonada in su blog de s’amiga Alexandra Porcu, apu agatau custu acàpiu a su giassu de unu professori spetzialisau in chistionis de bilinguismu. M’est pràxiu a ddu tradusi in sardu e si-ddu pongu innoi. Mancai me is diis chi benint apu a fai calincunu cumentu puru.

François Grosjean 

Professori Emèritu
Universidadi de Neuchâtel, Svìtzera

Unus cantu mitus asuba de su bilinguismu funt dibàtius in custu lìburu: Bilingual: Life and Reality (Harvard University Press, 2010). Funt arresuminaus innoi.

Su bilinguismu est una cosa pagu spainada.

FARSU. Ant carculau ca prus de sa metadi de sa genti in su mundu est bilìngua, est a nai ca bivit cun duas o prus lìnguas. Su bilinguismu s’agatat in dònnia logu de su mundu, in dònnia pillu sotziali, in dònnia truma de edadi. Finsas me is Logus cun medas monolìnguus, sa percentuali de bilìnguus est arta. Po nai, fait a contai unus 50 millionis de bilìnguus me is Stadus Unius de Amèrica (SUA) in dii de oi.

Is bilìnguus achirint is duas o prus lìnguas insoru in sa pipiesa.

FARSU. Fait a imparai prus lìnguas sendi pipiu, ma sendi piciocheddu e finsas fatus mannus puru. Fait a biri mannus medas chi bessint bilìnguus ca apustis mòvius de unu Logu (o una regioni) a un’àteru depint achiriri una segundu lìngua. Cun su tempus, fait a ddus agatai bilìnguus aicetotu che is pipius chi ant achiriu sa lìngua insoru in sa primu pipiesa (sarvu s’acentu de fueddadori nàsciu). Po arrègula, sa genti bessit bilìngua poita ca sa vida ddi pedit s’imperu pretzisu de duas o prus lìnguas. Custu podit acadessi po mori de disterru, educatzioni, coja amesturada, cuntatu cun àteras trumas linguìsticas aìnturu de unu Logu, e aici nendi.

Is bilìnguus tenint connoscèntzia aguali e perfeta de is lìnguas insoru.

FARSU. Custu est unu mitu chi at tentu vida longa! A sa dereta, is bilìnguus connoscint is lìnguas insoru a su tanti giustu chi ddis serbit. In calincunu podit predominai una lìngua, àterus no sciint ligi e scriri in d-una de is lìnguas insoru, àterus tenint sceti connoscèntzia passiva de una lìngua e, a s’acabu, una minoria pitica meda tenit un’imperu aguali e perfetu de is lìnguas suas. Su chi tocat a si ponni in conca est ca is bilìnguus funt diferentis meda intra issus, aicetotu che is monolìnguus.

Is bilìnguus beriderus no tenint acentu me is lìnguas diferentis insoru.

FARSU. A tenni o a no tenni acentu in d-una lìngua a unu no ddu fait prus o mancu bilìnguu. Dipendit de candu unu at achiriu sa lìngua sua. De fatu, calincunu bilìnguu sciortu e balantzau meda tenit s’acentu de una o de s’àtera lìngua; àterus bilìnguus, prus pagu sciortus, podint no tenni acentu in totu.

Is bilìnguus funt tradusidoris nàscius.

FARSU. Chi puru is bilìnguus sciint tradusi cosas simpris de una lìngua a s’àtera, a fitianu ddis benit a traballu in campus prus spetzialisaus. Sa torrada chi sa genti ddi fait giai sèmpiri est: “Deu creemu ca fiast bilìnguu!”. De fatu, is bilìnguus imperant is lìnguas insoru in sètius diferentis, cun genti diferenti, in campus diferentis de sa vida (a custu ddi nant su printzìpiu de cumplementariedadi). Sarvu chi apant imparau is lìnguas in sètius formalis (a scola, po nai), o apant studiau po fai is tradusidoris, a fitianu no sciint fai una tradusidura cunforma a s’àtera lìngua.

Amesturai is lìnguas est unu sinnu de mandronia de is bilìnguus.

FARSU. Amesturai is lìnguas passendi de s’una a s’àtera (code-switching) o pighendi imprèstidus est unu portamentu cumoni meda po is bilìnguus chistionendi cun àterus bilìnguus. Est unu pagheddu comenti a pigai su cafei cun lati intamis de nieddu sceti. Sa doda de is duas lìnguas est inguni pronta e in sètius bilìnguus fait a dd’imperai a praxeri. Medas espressadas e fueddus si nant mellus in d-una o in d-un’àtera lìngua; amesturendi fait a imperai sa giusta chena depi arrecurri a tradusiduras chi a bortas iant a podi no arrennesci a espressai su chi unu bolit nai. In dònnia manera, in àterus sètius is bilìnguus sciint ca no fait a amesturai is lìnguas (po nai, candu funt chistionendi cun monolìnguus) e insandus abarrant firmus in d-una sceti.

Is bilìnguus funt biculturalis puru.

FARSU. Chi puru medas bilìnguus funt biculturalis puru (ca arrelatant cun duas culturas e ponint apari bisuras de ambaduas), àterus medas funt monoculturalis (po nai, is bividoris de sa parti de Svìtzera chi chistionant su tedescu, a fitianu achirint tres o cuàturu lìnguas de sendi giovuneddus). Aici fait a essi bilìnguu chena essi biculturali aicetotu comenti fait a essi monolìnguu e biculturali (che a unu Britànnicu chi bivit me is SUA).

Is bilìnguus tenint personalidadi dòpia o sperrada.

FARSU. Is bilìnguus, che is monolìnguus, adatant su cumportamentu insoru a sètius e genti diferentis. Custu portat meda is bilìnguus a mudai lìngua (po nai, unu bilìnguu giaponesu-ingresu chi chistionat giaponesu cun s’ajaja e ingresu cun sa sorri). Custus mudamentus de lìngua ant fatu nasci s’idea ca is bilìnguus funt “diferentis” candu chistionant s’una o s’àtera lìngua. Ma aicetotu che po is monolìnguus, est su sètiu o sa personi cun chi unu est chistionendi chi portat a mudai pagu pagu cumportamentus, pensadas, sentidus, etc., e no su fatu chi unu siat bilìnguu.

Is bilìnguus espressant is sentidus in sa primu lìngua insoru.

FARSU. Parìcius bilìnguus funt crèscius imparendi duas lìnguas totu a una borta e po cussu tenint duas primus lìnguas e ddas podint imperai ambaduas po espressai is sentidus. E po sa majoria de is bilìnguus chi ant achiriu is lìnguas in tempus diferentis (a primìtziu una lìngua e agoa, unus cant’annus apustis, un’àtera) su mollu no est craru. Sentidus e bilinguismu produsint un’arrealidadi meda cumpricada ma finsas meda personali, chi no tenit arrègulas assentadas. Calincunu bilìnguu preferit a imperai una lìngua, calincunu s’àtera, e calincunu ddas imperat ambaduas po espressai sentidus e emotzionis.

Pipius

Su bilinguismu fait trigai s’achirimentu de sa lìngua a is pipius.

FARSU. Custu est unu mitu chi fut popolari agoa, in sa metadi de su de 20 sèculus. De insandus, circas scientìficas medas ant amostau ca su pipiu bilìnguu no trigat a achiriri sa lìngua sua. Nau custu, s’iat a depi arregordai ca is pipius bilìnguus, po mori ca depint tenni e ita fai cun duas o prus lìnguas, funt in calincuna manera diferentis de is pipius monolìnguus, ma de seguru no po su chi pertocat s’achirimentu de sa lìngua. E po cantu spetat a is pipius bilìnguus cun barrancus de linguatzu (po ndi nai unu, sa dislessia), no funt in proportzioni de prus de is pipius monolìnguus cun is pròpius barrancus.

Sa lìngua fueddada in domu at a tenni efetu malu in s’achirimentu de sa lìngua a scola, candu custa est diferenti.

FARSU. De fatu, sa lìngua de domu podit essi imperada che a fundòriu linguìsticu po achiriri bisuras de s’àtera lìngua. E donat puru a is pipius una lìngua de podi fueddai (cun babus, mamas, genti de domu, e, mancai, maistus) in s’interis chi megant de achiriri s’àtera.

Chi babus e mamas bolint pesai is pipius insoru bilìnguus, depint imperai sa tènnica de “una personi – una lìngua”.

FARSU. Nci at bias medas po essi segurus chi su pipiu si pesit bilìnguu: una personi de domu fueddat una lìngua e un’àtera personi de domu fueddat s’àtera; una lìngua s’imperat in domu e s’àtera foras de domu; su pipiu achirit sa segundu lìngua a scola, etc. Su chi fait totu (su faidori-crai) est s’ABISÒNGIU. Su pipiu depit lompi a cumprendi, po su prus chena si-nd’acatai (a manera no cuscienti), ca nci at abisòngiu de duas o prus lìnguas in sa vida de dònnia dii. Est inguni chi sa tènnica “una personi – una lìngua” bortas medas faddit ca su pipiu bilìnguu si-nd’acatat luegus ca sa lìngua prus dèbili (a fitianu sa minorisada) a sa dereta no serbit (chi is de domu o àterus familiaris chistionant s’unu cun s’àteru sèmpiri cun s’àtera lìngua prus forti, insandus a ita serbit a apoderai sa lìngua prus dèbili?). Sa mellus tènnica est ca totu is de famìllia imperant sa lìngua prus debili in domu, chi fait, po podi amanniai su cuntatu de su pipiu cun cussa e marcai su territòriu “printzipali” de sa lìngua.

Is pipius pesaus bilìnguus ant a amesturai sèmpiri is lìnguas insoru.

FARSU. Chi is pipius bilìnguus arrelatant in duus sètius, siat bilìnguu siat monolìnguu, insandus imparant a amesturai is lìnguas in tzertus momentus sceti. Candu funt cun monolìnguus (po nai, ajaja chi no chistionat nudda s’ingresu), imparant debressi a chistionai sa lìngua giusta sceti (sinuncas s’iat a sentzai sa comunicadura). Est de importu perou chi custu sètiu siat monolìnguu diaderus (e no siat unu “bogai trogas” anca unu parenti bilìnguu pretendit de no connosci s’àtera lìngua); is pipius s’ant a smerai a fueddai una lìngua sceti chi dda intendint cosa pretzisa po podi comunicai. Duncas is de domu ant a circai de fraigai ambientis a naturali monolìnguu anca is pipius ant a tenni abisòngiu, e po cussu ant a imperai, una lìngua sceti.

Po ndi sciri de prus carca custus acàpius:

1. Su lìburu de François Grosjean Bilingual: Life and Reality (Harvard University Press, 2010)

2. Unu scritu curtzu “Ita depint sciri babus e mamas asuba de su bilinguismu”, de François Grosjean

3. Un’interbista de François Grosjean asuba de su bilinguismu

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: